มือเท้าปาก vs แผลร้อนใน / เริม / ทอนซิลอักเสบ — แยกอย่างไร

ทำไม 4 โรคนี้สับสนกันได้ในเด็ก

ทั้ง 4 โรคเริ่มจากอาการที่คล้ายกันมาก:

• ลูกเริ่มบ่นเจ็บปาก
• ไม่อยากกินอาหาร โดยเฉพาะของแข็งหรือร้อน
• น้ำลายไหลผิดปกติ
• บางคนมีไข้ร่วม
• เห็นจุดแดงหรือแผลในปากเมื่อส่องดู

ในช่วง 24–48 ชั่วโมงแรก พ่อแม่หลายคนยังไม่รู้ว่าเป็นโรคไหน เพราะลักษณะของแผลในปากในระยะแรกของทั้ง 4 โรคดูใกล้เคียงกัน

ความต่างจะปรากฏชัดในวันที่ 2–4 เมื่อ:

• HFMD เริ่มมีผื่นที่มือ-เท้า-ก้น
• เริม เริ่มเห็นกลุ่มตุ่มน้ำที่ริมฝีปากภายนอกหรือเหงือกบวมแดง
• ทอนซิลอักเสบ ทอนซิลบวมแดงและอาจมีคราบหนอง
• แผลร้อนใน มักไม่มีไข้และไม่มีอาการอื่นนอกจากแผล 1–3 จุด

นี่คือเหตุผลที่บางครั้งต้องรอ 1–2 วันถึงจะแยกออก — และทำไมถ้ายังสงสัย ปรึกษาหมอเป็นทางเลือกที่ดีที่สุด

คำตอบสั้น ๆ — 4 โรคต่างกันที่ไหน

ถ้ายังไม่มีเวลาอ่านยาว นี่คือสรุป:

จุดต่างที่ช่วยให้พ่อแม่ “นึกถึงโรคที่เป็นไปได้มากขึ้น” คือ:

• แผลในปากร่วมกับผื่นที่มือ เท้า หรือก้น → นึกถึง HFMD มากขึ้น
• ตุ่มน้ำเป็นกลุ่มบริเวณริมฝีปากภายนอกหรือรอบปาก → นึกถึงเริมมากขึ้น
• เจ็บคอเด่น ทอนซิลบวมแดง หรือมีคราบหนอง → ควรให้แพทย์ประเมินทอนซิลอักเสบ
• แผลเดี่ยวหรือไม่กี่จุด ไม่มีไข้ ไม่มีผื่น ไม่มีอาการระบบอื่น → นึกถึงแผลร้อนในมากขึ้น

แต่การยืนยันโรคควรให้แพทย์หรือบุคลากรสุขภาพประเมินร่วมกับอาการจริง

ตารางเทียบ 4 โรคแบบเร็ว

ตารางด้านล่างเทียบ 9 จุดสำคัญของทั้ง 4 โรค เพื่อให้พ่อแม่ดูภาพรวมในที่เดียว (รายละเอียดของแต่ละโรคจะอธิบายในส่วนถัดไป)

ทำความรู้จักแต่ละโรคแบบสั้น

มือเท้าปาก (HFMD) — ทบทวนสั้น ๆ

มือเท้าปากเกิดจากไวรัสกลุ่ม Enterovirus เป็นโรคติดต่อในเด็กที่พบบ่อย ลักษณะเด่นคือมีแผลในปากร่วมกับผื่นที่มือ ฝ่าเท้า รอบก้น

อ่านรายละเอียดเต็ม:

• มือเท้าปากเกิดจากเชื้ออะไร ติดต่ออย่างไร →
• อาการมือเท้าปากในเด็ก →

แผลร้อนใน (Aphthous ulcer) — โรคไม่ติดต่อ

แผลร้อนใน หรือ aphthous ulcer เป็นแผลในปากที่ไม่ใช่โรคติดต่อ สาเหตุเกี่ยวข้องได้หลายปัจจัย เช่น การระคายเคืองหรือกัดกระพุ้งแก้ม ความเครียด นอนน้อย การขาดสารอาหารบางชนิด ฮอร์โมนเปลี่ยน หรือบางครั้งหาสาเหตุชัดเจนไม่ได้

ลักษณะ:

• แผลกลมหรือรี ขอบสีขาวอมเทา ขอบรอบแดง
• ขนาดเล็ก 2–4 มม. แต่บางครั้งใหญ่ถึง 1 ซม.
• มัก 1–3 จุด ไม่กระจายเป็นหลายสิบจุดเหมือน HFMD
• เกิดที่กระพุ้งแก้ม ลิ้นด้านข้าง เหงือก หรือใต้ลิ้น
• ไม่ค่อยมีไข้ ไม่มีอาการอื่นนอกจากแผล

แผลร้อนในหายเอง 7–14 วัน บางคนเป็นเป็นรอบ ๆ ทุก 1–3 เดือน

ถ้าลูกมีแผลร้อนในซ้ำหลายครั้ง หรือแผลใหญ่กว่า 1 ซม. ควรปรึกษาหมอ

อ่านสาเหตุของแผลร้อนในแบบลึก ที่ www.แผลในปาก.com

เริม (Herpes simplex) — โรคติดต่อจากไวรัสคนละกลุ่ม

เริมในเด็กเกิดจากไวรัส Herpes simplex virus (HSV) ซึ่งไม่ใช่กลุ่มเดียวกับ Enterovirus ของ HFMD

ลักษณะของเริมในเด็ก:

• ในการเป็นครั้งแรก (primary herpes) — มักมีไข้ เหงือกบวมแดง บางครั้งมีน้ำลายไหลมาก
• ตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่ม มักที่ริมฝีปากภายนอก หรือรอบปาก
• บางครั้งตุ่มขึ้นที่เหงือกและเพดาน
• ตุ่มน้ำแตกเป็นแผล แล้วตกสะเก็ด
• ในการเป็นครั้งต่อ ๆ มา (recurrent) — แผลเดิม ๆ ที่จุดเดิม ไม่มีไข้ หายเร็วขึ้น

HFMD มักเด่นที่แผลในช่องปากและผื่นที่มือ เท้า หรือก้น ส่วนตุ่มน้ำเป็นกลุ่มบริเวณริมฝีปากภายนอกหรือรอบปากควรนึกถึงเริมมากขึ้น

เริมในเด็กในการเป็นครั้งแรกควรปรึกษากุมารแพทย์เพื่อประเมินการดูแลที่เหมาะสม

ทอนซิลอักเสบ (Tonsillitis) — ปัญหาที่คอ

ทอนซิลอักเสบเกิดจากการอักเสบของต่อมทอนซิลที่อยู่ด้านข้างคอ

ลักษณะ:

• ทอนซิลบวมแดงชัด
• บางครั้งมีคราบหนองสีเหลือง-ขาวบนทอนซิล
• ไข้สูง 38.5–40°C
• เจ็บคอเด่นกว่าแผลในปาก
• กลืนลำบากชัดเจน
• อาจมีต่อมน้ำเหลืองที่คอบวม
• โดยทั่วไปไม่มีผื่นที่มือ-เท้า-ก้นแบบ HFMD

ทอนซิลอักเสบเกิดได้ทั้งจากไวรัสและแบคทีเรีย หากแพทย์ประเมินว่าน่าจะเป็นแบคทีเรีย อาจต้องใช้ยาฆ่าเชื้อตามดุลพินิจแพทย์ ไม่ควรซื้อยาฆ่าเชื้อให้ลูกกินเอง

4 จุดที่พ่อแม่ใช้แยกได้

จุดที่ 1 — ตำแหน่งและลักษณะของแผล

จุดที่ 2 — ผื่นที่ผิวหนัง (มี/ไม่มี)

• HFMD: มีผื่นที่ฝ่ามือ ฝ่าเท้า รอบก้น (จุดเด่น)
• แผลร้อนใน: ไม่มีผื่นที่อื่น
• เริม: ไม่มีผื่นที่มือ-เท้า แต่อาจมีตุ่มน้ำที่ใบหน้า/รอบปาก
• ทอนซิลอักเสบ: โดยทั่วไปไม่มีผื่นที่มือ เท้า หรือก้นแบบ HFMD แต่บางกรณีของการติดเชื้อแบคทีเรียบางชนิดอาจมีผื่นร่วมด้วย จึงควรให้แพทย์ประเมิน

จุดที่ 3 — ลักษณะของไข้

• HFMD: 38–39°C อยู่ 2–4 วัน
• แผลร้อนใน: มักไม่มีไข้
• เริม: มีไข้ในการเป็นครั้งแรก ครั้งต่อมามักไม่มี
• ทอนซิลอักเสบ: ไข้สูง 38.5–40°C เด่นชัด

ถ้าลูกมี ไข้สูงและเจ็บคอเด่น — ควรให้แพทย์ประเมินทอนซิลอักเสบ

ถ้าลูกมี ไข้ปานกลางและเจ็บปาก — นึกถึง HFMD หรือเริมมากขึ้น

จุดที่ 4 — โรคนี้ติดต่อหรือไม่

• HFMD: ติดต่อง่ายมาก ผ่านน้ำลาย ตุ่มน้ำ อุจจาระ พื้นผิว
• แผลร้อนใน: ไม่ติดต่อ เพราะไม่ใช่การติดเชื้อ
• เริม: ติดต่อผ่านน้ำลาย จูบ สัมผัสตุ่มน้ำ
• ทอนซิลอักเสบ: ติดต่อผ่านละอองทางเดินหายใจ

ถ้าลูกในห้องเรียนหลายคนเริ่มเป็นพร้อมกัน — นึกถึงโรคติดต่อในกลุ่มเด็ก เช่น HFMD หรือทอนซิลอักเสบ

ถ้าลูกเป็นเดี่ยว ๆ และไม่มีคนรอบข้างเป็น — นึกถึงแผลร้อนในมากขึ้น

ถ้าแยกไม่ออก — ใครควรไปหาหมอเร็ว

แม้พ่อแม่จะเทียบลักษณะดูแล้ว บางสถานการณ์ก็ควรไปหาหมอโดยไม่รอชัดเจน:

อ่านสัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที ที่ แบบไหนควรไปพบแพทย์ →

คำถามที่พ่อแม่ถามบ่อย

ถ้ายังไม่แน่ใจ — ขั้นต่อไปคืออะไร

เลือกหน้าที่ตรงกับสถานการณ์ตอนนี้:

ถ้ายังแยกไม่ออก ปรึกษากุมารแพทย์ — การส่องดูในปากเด็กเล็กยาก หมอวินิจฉัยได้แม่นกว่า