วิธีลดไข้เมื่อลูกเป็นมือเท้าปาก
— คู่มือเฝ้าระวังและดูแลที่บ้าน

ทำไม HFMD ถึงทำให้ลูกไข้ขึ้น — และไข้แบบไหนเป็นเรื่อง "ปกติของโรค"

เวลาลูกเริ่มเป็นมือเท้าปาก สิ่งแรกที่พ่อแม่มักสังเกตได้ก่อนตุ่มหรือแผลคือ "ตัวร้อน" ลูกซึมลงนิดหน่อย เบื่ออาหาร และเริ่มมีไข้ขึ้นในวันที่ 1–2

ไข้ที่เกิดขึ้นไม่ได้เกิดจากเชื้อไวรัสไป "ทำร้าย" ร่างกายโดยตรง แต่เป็นการที่ระบบภูมิคุ้มกันของลูกกำลังตอบสนองต่อไวรัสกลุ่ม Enterovirus หรือ Coxsackievirus ที่เพิ่งเข้าสู่ร่างกาย ร่างกายปรับอุณหภูมิให้สูงขึ้นชั่วคราว เพื่อให้สภาพภายในไม่เหมาะกับการเพิ่มจำนวนของไวรัส

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไม "ไข้" จึงเป็นอาการเริ่มต้นที่พบบ่อยที่สุดของ HFMD ก่อนตุ่มและแผลจะตามมาในวันที่ 2–3

ลักษณะของไข้ใน HFMD ที่พบบ่อย

• มักอยู่ที่ระดับ 38–39 องศาเซลเซียส
• มีช่วงไข้ขึ้น–ลงเป็นรอบ ๆ ทุก 4–6 ชั่วโมง
• มักรุนแรงที่สุดในวันที่ 1–2 แล้วค่อย ๆ ลดในวันที่ 3–4
• อาจมีหนาวสั่นเล็กน้อยช่วงไข้กำลังจะขึ้น

ถ้าไข้ของลูกอยู่ในช่วงนี้ และยังกินได้ ดื่มได้ ตอบสนองดี เล่นได้บ้างเวลาไข้ลด — นี่คือ "ไข้ปกติของโรค" ที่ดูแลที่บ้านได้ ขณะเดียวกัน ก็มีไข้บางลักษณะที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ ซึ่งจะพูดถึงในส่วนถัดไป

ไข้กี่วันถึงจะลด — ไทม์ไลน์คร่าว ๆ ของไข้ใน HFMD

หนึ่งในคำถามที่พ่อแม่ถามบ่อยที่สุดในวันที่ 2 ของการเป็นมือเท้าปากคือ "ไข้กี่วันถึงจะหาย" คำตอบไม่ตายตัว แต่มีรูปแบบโดยทั่วไปที่พอใช้เป็นกรอบเฝ้าระวังได้

โดยทั่วไปไข้จะอยู่ประมาณ 2–3 วัน หลังจากนั้นจะค่อย ๆ ลดเอง แต่ในเด็กบางคน — โดยเฉพาะที่ติดเชื้อสายพันธุ์ที่แพทย์เฝ้าระวัง — ไข้อาจสูงและลากยาวกว่านี้

ดูที่ "อาการของลูก" เป็นหลัก — รู้ว่าตอนนี้อยู่ตรงไหน

ตัวเลขไข้เป็นแค่ส่วนหนึ่ง สิ่งที่บอกได้ดีกว่าว่าควรประคองที่บ้าน ปรึกษาเภสัช หรือไปหาหมอ คือการตอบสนองและพฤติกรรมของลูก ลองสังเกตว่าลูกอยู่กลุ่มไหน

เช็ดตัวลดไข้อย่างปลอดภัย — น้ำอุณหภูมิไหน เช็ดอย่างไร

หลายบ้านยังเข้าใจว่า "เด็กไข้สูง = ต้องเช็ดตัวด้วยน้ำเย็นหรือน้ำแข็ง" แต่ความจริงคือสิ่งที่ทำให้ไข้ลดอย่างปลอดภัยและสบายตัวคือ "น้ำอุ่นเล็กน้อย" ไม่ใช่น้ำเย็น

ขั้นตอนเช็ดตัวลดไข้ที่บ้านง่าย ๆ

1. 1
   เตรียมน้ำ — อ่างหรือชามน้ำธรรมดา ผสมน้ำให้รู้สึก "อุ่นมือ" ไม่เย็น ไม่ร้อน (ถ้าจุ่มข้อศอกแล้วรู้สึกอุ่นสบาย คือพอดี)
2. 2
   ใช้ผ้าขนหนูนุ่ม ๆ — ชุบบิดให้พอหมาด ไม่ต้องหยดเป็นน้ำ
3. 3
   เช็ดบริเวณที่หลอดเลือดเดินใกล้ผิว — ซอกคอ ซอกรักแร้ ขาหนีบ ข้อพับเข่า ข้อพับศอก และแผ่นหลัง
4. 4
   เช็ดด้วยจังหวะ "ลูบยาว" ไม่ใช่ "ถู" — ผ่อนคลายเด็ก ไม่ให้เจ็บผิว
5. 5
   เปลี่ยนผ้าทุกครั้งที่ลูกเริ่มสั่น — ถ้าลูกสั่นให้หยุดทันที พักประมาณ 5–10 นาที
6. 6
   เช็ดประมาณ 15–20 นาที หรือจนผิวลูกรู้สึกเย็นสบายลง
7. 7
   วัดไข้ซ้ำหลังจากผ่านไป 30 นาที เพื่อประเมินผล

ระหว่างเช็ดตัว

• เปิดพัดลมเบา ๆ ในห้องได้ แต่ไม่จ่อตัวลูกตรง ๆ
• ให้ลูกใส่เสื้อบาง ๆ ไม่ห่มผ้าหนา
• ดื่มน้ำเสริม จิบทีละน้อยเพื่อช่วยระบายความร้อน
• ไม่ใช้แอลกอฮอล์เช็ดตัวเด็ก เพราะดูดซึมผ่านผิวได้และทำให้เด็กเป็นอันตราย

ยาลดไข้สำหรับเด็ก — สิ่งที่พ่อแม่ควรรู้ก่อนเริ่ม

ในประเทศไทย ยาลดไข้สำหรับเด็กที่หาซื้อได้ทั่วไปมี 2 ตัวหลัก คือ พาราเซตามอล (Paracetamol) และ ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen) ซึ่งแต่ละตัวมีบทบาทต่างกัน และไม่ใช่ "ตัวไหนก็ใช้แทนกันได้"

สิ่งที่พ่อแม่ควรรู้ก่อนเริ่มยาลดไข้

• พาราเซตามอลเป็นตัวเลือกแรกที่ใช้กันบ่อย เพราะอ่อนโยนต่อกระเพาะ ใช้ในเด็กเล็กได้ตั้งแต่อายุไม่กี่เดือน (ตามคำแนะนำของแพทย์)
• ไอบูโพรเฟนมีฤทธิ์ลดอักเสบเสริม แต่ไม่แนะนำในเด็กอายุน้อยกว่า 6 เดือน เด็กที่ขาดน้ำ หรือเด็กที่มีโรคไต และต้องกินพร้อมอาหาร
• ไม่ใช้แอสไพรินในเด็กอย่างเด็ดขาด เพราะเสี่ยงต่อภาวะรุนแรงที่ตับและสมอง (Reye's syndrome)
• ห้ามให้ยาลดไข้ของผู้ใหญ่กับเด็ก แม้จะเป็นชื่อเดียวกัน เพราะความเข้มข้นต่างกัน
• อย่าเพิ่มขนาดเองเมื่อไข้ไม่ลด — ไข้บางลักษณะยาลดไข้ก็ลดไม่ได้ ต้องประเมินสาเหตุ ไม่ใช่เพิ่มยา
• บันทึกเวลาที่ให้ยาทุกครั้ง เพราะระยะห่างระหว่างมื้อสำคัญต่อความปลอดภัย

เช็กก่อนป้อนยาทุกครั้ง

• ใช้ไซริงก์หรือถ้วยตวงที่มากับยา ไม่ใช้ช้อนกินข้าว
• เขย่าขวดยาน้ำให้เข้ากันก่อนทุกครั้ง
• ดูฉลากให้แน่ใจว่าไม่ใช่ยาของพี่หรือน้องคนอื่นที่น้ำหนักต่างกัน
• ถ้าไม่แน่ใจขนาด ให้โทรปรึกษาเภสัชกรร้านยาที่ลูกเคยซื้อยาประจำ หรือคลินิกเด็กที่ลูกรักษาก่อนเริ่มยา

เมื่อลูกเจ็บปากจนไม่ยอมกินยาลดไข้

ในมือเท้าปาก ปัญหาที่หลายบ้านเจอคือ "ลูกไข้ขึ้น แต่กินยาลดไข้ไม่เข้า" เพราะแผลในปากเจ็บมาก ลูกอ้าปากไม่ได้ บีบขากรรไกร ปฏิเสธทั้งช้อนทั้งแก้ว เมื่อลูกไม่ยอมกินยา ไข้ก็ไม่ลด ขาดน้ำเร็วขึ้น และพ่อแม่ก็เครียดเป็นวงจร

สิ่งที่ช่วยได้ในระยะสั้น

• ใช้ไซริงก์ป้อนยาแทนช้อน หยอดทีละน้อยข้างกระพุ้งแก้มแทนที่ลิ้น เพื่อหลบบริเวณที่มีแผลมาก ลูกกลืนง่ายกว่าและไม่สัมผัสจุดที่เจ็บที่สุด
• ผ่อนคลายลูกก่อนป้อน ด้วยการอุ้ม กอด เปิดเพลงเบา ๆ ให้ลูกรู้สึกปลอดภัยก่อนเริ่ม
• ป้อนช้า ๆ เป็นจังหวะ รอให้ลูกกลืนเสร็จก่อนหยอดครั้งถัดไป ไม่บีบขากรรไกรหรือฝืน
• ถ้าลูกพ่นยาออกทันทีหรืออาเจียนหลังป้อนยา อย่าป้อนซ้ำเองทันที เพราะอาจทำให้ได้รับยาเกินขนาด ให้ดูฉลากยาและติดต่อเภสัชกรหรือแพทย์เพื่อถามว่าควรทำอย่างไร
• ห้ามผสมยากับนมหรืออาหาร เพื่อหลอกให้กิน เพราะถ้าลูกกินไม่หมด จะได้ยาน้อยกว่าที่ควร

บทบาทของการดูแลแผลในปาก

ในระยะที่แผลในปากกำลังเจ็บที่สุด (วันที่ 2–4 ของโรค) การลดการระคายเคืองในช่องปากของลูก จะช่วยให้ลูกพอกลืนน้ำลาย กินน้ำ และรับยาลดไข้ได้สบายขึ้นโดยรวม

สิ่งที่ "ไม่ควรทำ" เวลาเด็กไข้สูง

หลายเรื่องที่ได้ยินมาจากเพื่อนบ้านหรือบนโซเชียลฟังดูสมเหตุสมผล แต่จริง ๆ แล้วทำให้ไข้สูงขึ้นหรือทำให้ลูกอันตรายเพิ่ม

ไข้แบบไหนต้องรีบไป รพ. ไม่รอเช้า

นี่คือส่วนที่สำคัญที่สุดของหน้านี้ ไข้ส่วนใหญ่ของ HFMD ดูแลที่บ้านได้ แต่มีไข้บางลักษณะที่ "ไม่ใช่ไข้ปกติของโรค" และต้องไปโรงพยาบาลทันที โดยไม่รอเช้า

ในเด็กที่มีอาการเหล่านี้ การรอที่บ้านอีกหลายชั่วโมงไม่คุ้มเสี่ยง

คำถามที่พ่อแม่ถามบ่อยเรื่องไข้ใน HFMD